Ապրիլի 24-ի՝ Հայոց ցեղասպանության տարելիցի նախօրեին ցանկանում եմ խոսել մի անձի մասին, որի անունը հայկական պատմության մեջ գրված է ոսկե տառերով։ Խոսքս Թուրքիայում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի մասին է։
Այս տարիներ շարունակ մենք հիշում ենք Նյուրնբերգյան դատավարությունները, որտեղ ֆաշիստական ռեժիմների կողմից իրականացված Հոլոքոստը դարձավ աշխարհի ճանաչած մարդկության դեմ հանցագործություն։ Հայոց ցեղասպանության հարցում պատմական իրավիճակը մի փոքր ավելի բարդ է։ Թեև 1915 թվականի մայիսի 24-ին Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և Անգլիան արդեն իսկ դատապարտել էին Օսմանյան կառավարության կողմից իրականացվող կոտորածները, թուրքական կողմը պնդում էր, թե հայերի բնաջնջման մասին լուրերը սուտ են։
Այդ ողբերգական օրերի միջավայրում Հենրի Մորգենթաուի դիրքորոշումը առավել հետևողական և արդար էր։ Նա ոչ միայն ունեցել էր ծավալուն և ճշգրիտ տեղեկություններ տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին, այլև հասկանում էր, որ թուրքական կառավարության նպատակը հայ բնակչության իսպառ ոչնչացումն էր։ Նրա գնահատականը, որը դարձավ պատմության հայտնի արձանագրություն, ասում էր․ «Վստահ եմ, որ մարդկության ողջ պատմության մեջ չկան այն աստիճան հրեշավոր փաստեր, ինչպիսին այս կոտորածն է։ Անցյալում տեղի ունեցած ջարդերն ու հալածանքները գրեթե աննշան են թվում 1915թ. հայ ժողովրդի տանջանքների խորապատկերին»։
Չնայած Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին և ԱՄՆ-ի չեզոքության պաշտոնական քաղաքականությանը՝ դեսպանը, որը հայտնի էր իր բարոյական սկզբունքայնությամբ, չէր կարող անտարբեր մնալ մի ամբողջ ժողովրդի տառապանքների նկատմամբ։ Նա անում էր իրենից կախված ամեն ինչ՝ հաճախ դուրս գալով դիվանագիտական պրոտոկոլների շրջանակներից։ Զգալով, որ նրա ջանքերը չեն բերում ցանկալի արդյունք, Մորգենթաուն 1916 թվականի գարնանը հրաժարվեց պաշտոնից և վերադարձավ ԱՄՆ։
Այնտեղ նա հրատարակեց մի շարք գրքեր, որոնք դարձան ցեղասպանության վերաբերյալ ամենահարգված և հեղինակավոր աղբյուրներից մեկը։ Նրա գրքերի շարքը ներառում էր «Հայերի ջարդի մասին» (1918), «Հայաստանը կանչում է» (1918), «Ինչու է պետք կործանել Օսմանյան կայսրությունը» (1918), «Կոչնչանա՞ արդյոք Հայաստանը» (1920), «Բոսֆորի գաղտնիքները. 1913-1916» (1918), «Հայաստանի ողբերգությունը» (1918) և «Դեսպան Մորգենթաուի հուշերը» (1919)։ Նրա ողջ գործունեությունը ուղղված էր ոչ միայն մեկ ժողովրդի պաշտպանությանը, այլև ապագայի համար մի նախազգուշացում՝ ոչ թե միայն հայերի, այլև ողջ մարդկության համար։
Հենրի Մորգենթաուի անունը փորագրված է Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրի հիշողության պատին՝ որպես մարդու խիզախության և բարոյականության խորհրդանիշ։ Նրա պես մարդկանց ստեղծած ավանդույթը շարունակվում է։ Ուշացումով, ավելի քան մեկ դար անց՝ 2019 թվականին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսը միաձայն ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում։ Այդ կարևոր քայլին խոչընդոտելու թուրքական կողմի ջանքերը հաջողություն չունեցան, և այս հաղթանակը մեծ մասամբ պարտք է Հենրի Մորգենթաուի և նրա գործի շարունակությանը։
